Skip to main content

◆Ôl-nodyn o'r drych ôl

Y Ffordd Heibio i Fy Nhŷ

Read this page in English  ◆  Yn ôl i'r dudalen Gymraeg

[Disgrifiwch y ddelwedd]

[Capsiwn a chydnabyddiaeth]

Ddydd Sul 25 Gorffennaf 1819, cychwynnodd dau ddyn ifanc ar droed o Fachynlleth i Ddolgellau. Michael Faraday oedd un ohonyn nhw, yn saith ar hugain oed ar y pryd ac yng Nghymru i gynghori gwaith haearn John Guest ym Merthyr Tudful; ei ffrind Magrath oedd y llall. Faraday a gadwodd y dyddlyfr, ar ffurf cyfres o lythyrau at ei chwaer Margaret. Ar ôl croesi'r Dyfi ym Mhont ar Ddyfi, aeth y ddau ar hyd y ffordd dyrpeg i fyny'r dyffryn: y ffordd a aeth â nhw, a barnu wrth eu llwybr, heibio i Lwyngwern, gydag Afon Dulas ar eu llaw chwith.

Isod mae disgrifiad Faraday ei hun o'r ffordd, wrth iddi ddringo o'r Dyfi i Ddyffryn Dulas. Y prynhawn hwnnw, dros ginio ym Minffordd, torrodd storm y tyngodd y tafarnwr mai hi oedd y waethaf a welodd erioed, a safodd y dyn a fyddai'n treulio'i oes yn astudio trydan i wylio "fflachiadau llachar y mellt" yn croesi'r bryniau.

"The river Dovey runs along its northern side, a beautiful stream as clear as air and with a light tint of blue which mountain streams generally possess. We saw the trout sparking along beneath its surface, indeed nothing could be hidden by its pellucid current. Cattle resorted to it for its refreshing assistance and collecting in groups stood in its waters ruminating."

Cyfieithiad
"Mae Afon Dyfi yn rhedeg ar hyd ei hochr ogleddol: ffrwd brydferth, mor glir ag aer, ac arni arlliw ysgafn o las fel sydd gan nentydd mynydd yn gyffredinol. Gwelsom y brithyllod yn pefrio o dan ei hwyneb; yn wir, ni ellid cuddio dim yn ei llif tryloyw. Byddai'r gwartheg yn troi ati i gael eu hadfywio ganddi, gan ymgasglu'n grwpiau a sefyll yn ei dyfroedd yn cnoi cil."

25 Gorffennaf 1819
Faraday, ar lan Afon Dyfi ym Machynlleth

"We soon left the vale and passed up into the hollows between the hills. Everything here was delightful, well wooded, well watered and Cader Idris every now and then peeping over at us… The road wound in a very amusing manner into the mountain generally following the course of a fine blue stream which came from the place we were going to."

Cyfieithiad
"Cyn hir gadawsom y dyffryn a dringo i'r pantiau rhwng y bryniau. Roedd popeth yma'n hyfryd, yn llawn coed ac wedi'i ddyfrhau'n dda, a Chadair Idris bob hyn a hyn yn sbecian drosodd arnom… Roedd y ffordd yn ymdroelli mewn modd difyr iawn i mewn i'r mynydd, gan ddilyn, ar y cyfan, cwrs ffrwd las hardd a oedd yn dod o'r lle yr oeddem yn mynd iddo."

25 Gorffennaf 1819
Faraday, ar y ffordd i fyny Dyffryn Dulas

"In one place where the scenery was very wild and romantic a river being on our left at the bottom of a deep woody dell, high hills on our right and Cader Idris before us, we were suddenly arrested by melody… The building appeared to be a school and the children were chanting a Welch psalm. I never heard sounds that charmed me as these did."

Cyfieithiad
"Mewn un man lle roedd y golygfeydd yn wyllt a rhamantus iawn, ac afon ar ein llaw chwith ar waelod glyn coediog dwfn, bryniau uchel ar ein llaw dde a Chadair Idris o'n blaenau, cawsom ein hatal yn sydyn gan alaw… Ysgol oedd yr adeilad, yn ôl pob golwg, a'r plant yn llafarganu salm Gymraeg. Ni chlywais erioed seiniau a'm swynodd fel y gwnaeth y rhain."

25 Gorffennaf 1819
Faraday, am ysgoldy ger y ffordd
1819
25 Gorffennaf 1819
Faraday yn cerdded y ffordd
heibio i Lwyngwern
◆
Dau gan mlynedd
Bron i'r union ddiwrnod
◆
2019
23 Gorffennaf 2019
O'r un tŷ, papur
wedi'i dderbyn gan Nature

Yr edefyn

◆ Faraday   ◆ Fi   ◇ Nature

1813
Faraday yn ymuno â'r Sefydliad Brenhinol (y Royal Institution) fel cynorthwyydd i Humphry Davy, ag addysg a oedd, yn ei eiriau ei hun, "o'r math mwyaf cyffredin".
25 Gorffennaf 1819
Faraday a Magrath yn cerdded y ffordd dyrpeg o Fachynlleth tua Dolgellau, heibio i Lwyngwern.
1823
Yn y Sefydliad Brenhinol, Faraday yn hylifo clorin dan wasgedd: un o'r camau cyntaf yn yr ymdrech hir i goncro oerfel.
1869
Nature yn cyhoeddi ei rifyn cyntaf, hanner canrif ar ôl y daith gerdded.
2006
Ymddangos fel ecstra yn Absolute Zero, rhaglen ddogfen am goncro oerfel a ffilmiwyd yn narlithfa'r Sefydliad Brenhinol, lle mae gwaith Faraday ar hylifo nwyon yn rhan o'r stori. Daeth y pwnc yn ôl yn fy ngwaith diweddarach ar Doing Cold Smarter.
2008–2017
Gwahoddiad gan Dr Diane Crann a'r Athro Alan Davies i ymuno â Dosbarthiadau Meistr Peirianneg y Sefydliad Brenhinol. Naw mlynedd ar y rhaglen, gan gynnwys darlithoedd i blant yng Nghymru ar hydrogen a chelloedd tanwydd.
2015 a 2016
Darlithoedd yn Ysgolion Haf y Sefydliad Brenhinol.
2017
Sefydlu'r Faraday Institution fel sefydliad ymchwil batris y DU.
2017
Rhan o'r tîm a ysgrifennodd y cais am ReLiB, prosiect y Faraday Institution ar ailgylchu batris lithiwm-ion.
2018
Ymuno â ReLiB fel Cymrawd Ymchwil y Faraday Institution.
23 Gorffennaf 2019
Ein hadolygiad, Recycling lithium-ion batteries from electric vehicles, yn cael ei dderbyn gan Nature: dau gan mlynedd namyn deuddydd ar ôl taith gerdded Faraday.
Tachwedd 2019
Ymddangos yn y rhifyn arbennig sy'n nodi 150 mlynedd ers sefydlu Nature.
Awst 2026
Y Faraday Institution yn ei enwi fel y papur a ddyfynnir amlaf i ddod o'i gymuned. Darllen y stori (yn Saesneg)

Ar ôl dau gan mlynedd, mae'r tŷ yn dal i sefyll ar y ffordd honno, ac ym mis Gorffennaf 2019 cafodd ei breswylydd, fel awdur cyntaf, bapur wedi'i dderbyn gan Nature: cyfnodolyn nad oedd yn bodoli pan gerddodd Faraday heibio, ac na fyddai'n bodoli am hanner canrif arall. Ymddangosodd yn y rhifyn a nododd 150 mlynedd ers sefydlu'r cyfnodolyn, ac ariannwyd y rhan fwyaf o'i awduron gan y Faraday Institution, sy'n dwyn ei enw. Erbyn hyn, hwn yw'r papur a ddyfynnir amlaf o holl waith rhaglen £195 miliwn y Faraday Institution.

Amlinellodd y papur broblem na fydd ond yn tyfu: beth i'w wneud â'r miliynau o fatris cerbydau trydan a fydd yn cyrraedd diwedd eu hoes, a sut i ddod â'r lithiwm, y cobalt, y nicel a'r deunyddiau eraill sydd ynddyn nhw yn ôl i ddefnydd, o'u hailddefnyddio mewn ail oes hyd at eu hailgylchu. Ysgrifennodd pedwar ar ddeg ohonon ni'r papur gyda'n gilydd, o Birmingham, Newcastle a Chaerlŷr ac o Labordy Cenedlaethol Argonne yn yr Unol Daleithiau. Ers hynny, mae wedi'i ddyfynnu mewn mwy na chant o ddogfennau polisi ac mewn patentau ledled y byd.

Dechreuodd fy llwybr fy hun i ymchwil batris pan ddeuthum yn Gymrawd Ymchwil y Faraday Institution, ac ariannwyd llawer o fy ngwaith cynnar ar fatris lithiwm-ion gan y sefydliad sy'n dwyn ei enw: sefydliad y daeth fy nghyn-bennaeth yn y Birmingham Energy Institute, yr Athro Martin Freer, i'w arwain yn ddiweddarach.

Roedd Faraday hefyd yn deall bod gwyddoniaeth yn perthyn i'r ifanc. Ym 1825 dechreuodd Ddarlithoedd Nadolig y Sefydliad Brenhinol i bobl ifanc, ac aeth ymlaen i roi pedair cyfres ar bymtheg ei hun, a'r un a gofir orau yw The Chemical History of a Candle. Pan safais i yn yr union ddarlithfa honno, gyda llond ystafell o bobl ifanc yn eu harddegau, ar y Dosbarthiadau Meistr Peirianneg, roeddwn i'n gweithio, mewn ffordd fach iawn, mewn traddodiad a ddechreuodd ef. Mae hynny'n rhan o'r rheswm pam mae'r dudalen hon yn bodoli.

Cerddodd Faraday heibio i'r tŷ; dydw i ddim yn siŵr iddo edrych i fyny. Ond mae rhywbeth yn yr edefyn rwy'n falch o'i adael yn y golwg.

Darllen papur Nature (yn Saesneg)

Dyfynnir dyddlyfr Faraday o gyfrol Dafydd Tomos, Michael Faraday in Wales (Gwasg Gee, tua 1972). Geiriau Faraday ei hun yw'r dyfyniad am ei addysg, o gyfrol Bence Jones, The Life and Letters of Faraday (1870). Cyfieithiadau o'r Saesneg gwreiddiol yw'r dyfyniadau Cymraeg o eiriau Faraday.

Dysgwr ydw i, ac mae'r Gymraeg ar y dudalen hon heb ei phrawfddarllen eto. Mae croeso mawr i chi gywiro fy Nghymraeg: cysylltwch â mi.